(gr. hagios-święty + grapho-pisać)
Wiadomości wstępne:
Dział piśmiennictwa chrześcijańskiego obejmujący żywoty świętych, w których zdarzenia rzeczywiste łączą się z elementami baśniowymi.
Pierwowzorem były opisy niezwykłych czynów bóstw greckich utrwalone w literaturze okresu hellenistycznego.
Początki hagiografii sięgają IV i V wieku, kiedy to powstały dzieła św. Atanazego Wielkiego oraz św. Hieronima ze Strydonu.
Hagiografia to odmiana biografistyki parenetycznej- kreowała postaci, które zalecały się cnotami godnymi naśladowania: całkowitym oddaniem się Bogu i Kościołowi aż po ofiarę z życia dla doskonałości wiary i zbawienia duszy.
Hagiografia ma również cechy historiograficzne, ponieważ dokumentuje epicko swoisty wycinek dziejów.
W X stuleciu Kościół uporządkował procedurę orzekania o świętości zmarłych wiernych. Poczesne miejsce zajęła w niej dokumentacja pisana, m.in. dwa typy relacji hagiograficznej:
• żywot właściwy,
• miracula (opisy cudów kanonizowanego).
Odtąd kanonizacje z urzędu pomnażały tę szczególną epikę.
Najstarsza hagiografia:
Najstarsza udokumentowana hagiografia chrześcijańska dotyczy męczenników z okresu trzech pierwszych stuleci po Chrystusie (tzw. acta martirum).
Przykłady tekstów hagiograficznych:
Atanazy Wielki- Żywot Antoniego
św. Hieronim ze Strydonu - Żywot Pawła Pustelnika, Żywot Malchusa, Żywot Hilariona
Jan Kanaparius- Vita et passio sancti Adalberti martyris (Żywot i męka świętego Wojciecha męczennika)
Jakub de Voragine- Legenda aurea (Złota legenda)
Bruno z Kwerfurtu- Vita quinque fratrum (Żywot pięciu braci)
Wincenty z Kielczy- Vita sancti Stanislai episcopi Cracoviensis
Piotr Skarga- Żywoty świętych
autor nieznany- Vita et miracula sanctae Kyngae
autor nieznany- Vita sanctae Hedvigis
Bibliografia:
T. Witczak, Literatura Średniowiecza, Warszawa 1997, s. 30-36.
E. Olinkiewicz, K. Radzymińska, H. Styś, Słownik encyklopedyczny.Język polski., wyd. II popr., Wrocław 2000, s. 229.
Encyklopedia chrześcijaństwa.Historia i współczesność 2000 lat nadziei., red. ks. H. Witczyk, Kielce 2000, s. 233
niedziela, 30 listopada 2008
Św. Aleksy
Data urodzenia: Rok 360
Miejsce urodzenia: Rzym, rodzina bogatych rzymskich patrycjuszy
Rodzice: Pobożny Eufemian, jeden z najznakomitszych mężów w Rzymie, prefekt mający wysoką pozycję na dworze cesarskim oraz Aglae- kobieta pobożna i miłosierna dla ubogich.
Ikona przedstawiająca św. Aleksego
Okoliczności urodzin:
Cudowne, małżonkowie nie mogli doczekać się potomka, jednak w końcu miłosierny Pan wysłuchał ich próśb i modlitw i zesłał im syna, któremu nadali imię Aleksy(z greki-obrońca).Od tego momentu, aby odwdzięczyć się Bogu, ludzie Ci żyli we wstrzemięźliwości.
Schody, pod którymi, wg legendy mieszkał św. Aleksy.
Dzieciństwo i młodość Aleksego:
Kształcił się w sztukach wyzwolonych i naukach humanistycznych. Był bardzo dobrym uczniem, nie sprawiał rodzicom kłopotu. Będąc młodzieńcem wykazywał pobożność, skupiał się na wewnętrznych, duchowych przeżyciach, nie dążył do małżeństwa.
Wejście na drogę świętości:
Kiedy Aleksy osiągnął pełnoletniość, jego rodzice-Eufemian i Aglae postanowili go ożenić. Wybrali mu na żonę piękną i bogatą dziewczynę z domu cesarskiego. Podczas nocy poślubnej Aleksy nie zbliżył się do żony, lecz zaczął ją nauczać bojaźni Bożej i zachęcać do zachowania dziewiczej czystości. Później oddał jej złoty pierścień i zapinkę od pasa, który nosiła i rzekł: „Weź to i zachowaj, jak długo się bogu spodoba i niechaj będzie między nami. Po wygłoszeniu tych słów, Aleksy wziął małą część swojego dobytku, wsiadł potajemnie na okręt i przybył do Laodycei-miasta i portu na wybrzeżu syryjskim. Następnie udał się w dalszą drogę i dotarł do miasta Edessa w Syrii. Tam znajdował się obraz Chrystusa według legendy nie namalowany ludzką ręką. Aleksy nie posłał wieści rodzicom na temat miejsca swojego pobytu.
Portrety św. Aleksego
Asceza:
Przybywszy do Edessy, Aleksy rozdał ubogim wszystko, co posiadał, włożył nędzne szaty i zasiadł wraz z innymi żebrakami w przedsionku kościoła Matki Bożej. Jeżeli otrzymał jakąkolwiek jałmużnę, natychmiast rozdawał ją innym potrzebującym. Dla siebie zaś brał tylko tyle, by przeżyć. Żywił się bardzo skromnie-chlebem i wodą. Wówczas ojciec, zaniepokojony zniknięciem syna, wysłał swoje sługi, by go szukali. Gdy przybyli do Odessy nie poznali Aleksego i obdarowali go jałmużną. Pobożny Aleksy podziękował Bogu, mówiąc: „Dziękuje Ci, Panie, iż sprawiłeś, że otrzymałem jałmużnę od moich własnych sług”.
Matka Aleksego, po odejściu syna, siedziała w worku pokutnym i obiecał pozostać w żałobie do powrotu syna. Jego żona zaś przysięgła dochować mu wierności. Aleksy spędził 17 lat w przedsionku owego kościoła, służąc Bogu. Pewnego dnia zdarzył się cud- obraz świętej Panienki, znajdujący się w tym kościele, przemówił do kościelnego tymi słowami: „ Zawołaj męża Bożego, aby wszedł, stał się bowiem godny królestwa niebieskiego. Duch Boży jest w nim a modlitwa jego jak kadzidło uniosła się przed oblicze Pana”. Kościelny nie rozumiał, że słowa te dotyczą Aleksego. Matka Boża więc przemówiła: „To jest ten, który siedzi przed drzwiami w przedsionku” Wprowadzono więc Aleksego do Kościoła i od tego momentu stał się powszechnie znany oraz zyskał szacunek ludzi. Aleksy, pragnąc zachować skromność i uniknąć ludzkiej chwały doszedł do Tarsu w Cylicji. Bóg jednak sprawił, że okręt dotarł do Rzymu-ojczyzny Aleksego. Wtedy, rozumiejąc wolę Bożą, rzekł on: „Pozostanę tedy w domu ojca nie dając poznać, a w ten sposób nie będę dla nikogo ciężarem”. Spotkał swego ojca i wołał więc: „Sługo boży, każ przyjąć mnie, pielgrzyma, do twojego domu i żywić okruchami z twego stołu, a bóg będzie miał litość także nad twoim pielgrzymem”. Eufemian nie poznał syna, zabrał do domu, zapewnił żywność i dał mu jednego ze swych sług. Od tego momentu Aleksy bardzo intensywnie się modlił, wyraźnie praktykował także ascezę, umartwiając swe ciało ścisłymi postami i czuwaniem. W domu ojca cierpliwie znosił przykrości ze strony służby domowej, która go wyśmiewała i upokarzała, wylewając pomyje na głowę. Aleksy tak spędził 17 lat przez nikogo nie poznany.
Śmierć Aleksego:
Gdy Aleksy wyraźnie przeczuwał, że nadchodzi kres jego życia, postanowił spisać dziej swojego życia. W pewną niedzielę, po mszy świętej, zabrzmiał głos z nieba, który mówił: „Przyjdźcie do mnie wszyscy, którzy znużeni jesteście pracą, a ja wam dam odpoczynek”. Ludzie upadli na twarz a głos znów przemówił: „Szukajcie męża Bożego, aby modlił się za Rzym”. Oni jednak nie mogli go znaleźć, więc głos znów przemówił: „Szukajcie w domu Eufamiana”. Eufemian jednak nie rozumiał tych słów. Wówczas do jego domu przybyli: cesarze Arkadiusz i Honoriusz wraz z papieżem Innocentym. Wtedy sługa Aleksego rzekł: „Panie, pomyśl czy to nie jest przypadkiem ten nasz pielgrzym, który prowadzi życie pełne świętości i cierpliwości. Eufemian, słysząc te słowa, udał się do Aleksego, lecz ten już nie żył. Twarz zmarłego promieniała a w dłoni trzymał kartę, której nie dało się wyciągnąć. Cesarze i papież wchodząc do Aleksego rzekli: „Chociaż jesteśmy tylko grzesznymi ludźmi, to jednak sprawujemy władzę w państwie, a ten oto jest pasterzem wszystkich wiernych. Dlatego daj nam ową kartę, abyśmy się dowiedzieli, co jest na niej napisane”. Po tych słowach, papież swobodnie wziął kartę z ręki zmarłego. Historię spisaną przez Aleksego odczytano publicznie. Eufemian, rozumiejąc, że to jego syn, wypełnił się ogromnym żalem i bólem a matka zaczęła rozpaczać, krzycząc: „O ja nieszczęśliwa!”.Żona Aleksego żałośnie opłakiwała męża. Cesarze i papież złożyli hołd zmarłemu, składając ciało na wspaniałych marach i poprowadzili je przez środek miasta, ludowi zaś oznajmiono, że Aleksy jest mężem Bożym, którego szukało całe miasto. Wszyscy chorzy, którzy wówczas zbliżyli się do ciała Aleksego i go dotknęli, powracali do zdrowia. Cesarze, widząc, co się dzieje, kazali rozrzucić na ulicach srebro i złoto, gdyż myśleli, że lud zajmie się zbieraniem tego i pozwoli odprowadzić ciało Aleksego do kościoła św. Bonifacego. W obliczu bliskości świętego, lud zapomniał jednak o chciwości. Modły za duszę Aleksego trwały 7 dni. Jego ciało złożono w grobowcu ze złota. Zdarzył się kolejny cud, bowiem z grobowca zaczął wydobywać się słodki zapach. Śmierć Aleksego przypadła na 17 lipca 398 roku.
Aleksy jako postać średniowiecza:
• Zwłoki Aleksego, złożone w kościele św. Bonifacego nie ulegały rozkładowi, co stwierdzono w 1216 roku. Wyraźnie przyczyniło się to do wzrostu kultu tej postaci w owym czasie.
• Popularność Aleksego znalazł odzwierciedlenie w średniowiecznej literaturze i sztuce scenicznej, głównie w Europie oraz w północnej Afryce.
• Poemat o św. Aleksym uznany jest za jeden z najstarszych zabytków językowych Francji.
• Postać św. Aleksego jest także bohaterem tekstów niemieckich i polskich. Potwierdzeniem jest „Legenda o św. Aleksym”, utworzona w XV wieku.
• W Awentynie- prawdopodobnym miejscu domu rodzinnego Aleksego, został wzniesiony klasztor benedyktynów oraz bazylika pod jego wezwaniem.
• W Rzymie znajduje się bazylika św. Aleksego wzniesiona w XVII wieku.
• Na terenie Polski św. Aleksy był szczególnie czczony w Tumie pod Łęczycą i w Płocku.
Liturgia:
• Jest to święty zarówno Kościoła katolickiego, jak i prawosławnego.
• W Kościele katolickim, postaci tej jest poświęcony dzień 17 lipca(na pamiątkę śmierci Aleksego), zaś w Kościele prawosławnym dzień 17 marca.
Ikonografia:
• Sposób realizacji świętego Aleksego w ikonografii jest nieco podobny do przedstawiania św. Jana Chrzciciela.
• Jest on przedstawiany w sutannie z rękoma ułożonymi na piersiach na kształt krzyża.
• Często jest ukazywany ze zwojem w ręku, na którym widniej napis: „Oto ten, który pozostawił ojca i matkę, żonę, rodzinę i przyjaciół, wsie i majątki.
• Niejednokrotnie został ukazany jako postać leżąca pod schodami, odziana w nędzną szatę pustelnika lub pielgrzyma. Trzyma księgę, zwój i kij pielgrzyma. Takie ukazanie świętego jest typowe dla tradycji zachodniej
Patronat:
• Patron nędzarzy, pielgrzymów, żebraków.
• Patron rybaków.
• Ma za zadanie chronić ludzi podczas klęsk żywiołowych np.: suszy, trzęsienia ziemi a także rozmaitych plag i epidemii.
• Modlitwa do niego ma pomóc wkroczyć na drogę świętości, wyzbyć się wszelakich pokus oraz nauczyć cierpliwości.
• Św. Aleksy jest także patronem zakonów rodzinnych, takich jak: siostry aleksjanki i bracia aleksjanie.
Bibliografia:
1. Jakub De Voragine, Legenda na dzień św. Aleksego,[w:] Złota Legenda, Wrocław 1996
2. Aleksander Gieysztor, Dobrowolne ubóstwo, ucieczka od świata i średniowieczny kult św. Aleksego,[w:] Polska w świecie. Szkice z dziejów kultury polskiej, red. Jerzy Dowiat, Warszawa 1972
3. H. Karoń, Legenda o św. Aleksym, [w:] Teksty staropolskie. Analizy i interpretacje, red. W. Decyk- Zięba i S. Dubisz, Warszawa 2003
4. M. Kucała, W sprawie odczytania inwokacji Legendy o św. Aleksym, „Język Polski”1970, z.5
5. T. Michałowska, Średniowiecze, Warszawa 1995
6. M. Włodarski, Polska poezja świecka XV wieku, Wrocław- Warszawa-Kraków 1997.
Miejsce urodzenia: Rzym, rodzina bogatych rzymskich patrycjuszy
Rodzice: Pobożny Eufemian, jeden z najznakomitszych mężów w Rzymie, prefekt mający wysoką pozycję na dworze cesarskim oraz Aglae- kobieta pobożna i miłosierna dla ubogich.
Ikona przedstawiająca św. Aleksego
Okoliczności urodzin:
Cudowne, małżonkowie nie mogli doczekać się potomka, jednak w końcu miłosierny Pan wysłuchał ich próśb i modlitw i zesłał im syna, któremu nadali imię Aleksy(z greki-obrońca).Od tego momentu, aby odwdzięczyć się Bogu, ludzie Ci żyli we wstrzemięźliwości.
Schody, pod którymi, wg legendy mieszkał św. Aleksy.Dzieciństwo i młodość Aleksego:
Kształcił się w sztukach wyzwolonych i naukach humanistycznych. Był bardzo dobrym uczniem, nie sprawiał rodzicom kłopotu. Będąc młodzieńcem wykazywał pobożność, skupiał się na wewnętrznych, duchowych przeżyciach, nie dążył do małżeństwa.
Wejście na drogę świętości:
Kiedy Aleksy osiągnął pełnoletniość, jego rodzice-Eufemian i Aglae postanowili go ożenić. Wybrali mu na żonę piękną i bogatą dziewczynę z domu cesarskiego. Podczas nocy poślubnej Aleksy nie zbliżył się do żony, lecz zaczął ją nauczać bojaźni Bożej i zachęcać do zachowania dziewiczej czystości. Później oddał jej złoty pierścień i zapinkę od pasa, który nosiła i rzekł: „Weź to i zachowaj, jak długo się bogu spodoba i niechaj będzie między nami. Po wygłoszeniu tych słów, Aleksy wziął małą część swojego dobytku, wsiadł potajemnie na okręt i przybył do Laodycei-miasta i portu na wybrzeżu syryjskim. Następnie udał się w dalszą drogę i dotarł do miasta Edessa w Syrii. Tam znajdował się obraz Chrystusa według legendy nie namalowany ludzką ręką. Aleksy nie posłał wieści rodzicom na temat miejsca swojego pobytu.
Portrety św. AleksegoAsceza:
Przybywszy do Edessy, Aleksy rozdał ubogim wszystko, co posiadał, włożył nędzne szaty i zasiadł wraz z innymi żebrakami w przedsionku kościoła Matki Bożej. Jeżeli otrzymał jakąkolwiek jałmużnę, natychmiast rozdawał ją innym potrzebującym. Dla siebie zaś brał tylko tyle, by przeżyć. Żywił się bardzo skromnie-chlebem i wodą. Wówczas ojciec, zaniepokojony zniknięciem syna, wysłał swoje sługi, by go szukali. Gdy przybyli do Odessy nie poznali Aleksego i obdarowali go jałmużną. Pobożny Aleksy podziękował Bogu, mówiąc: „Dziękuje Ci, Panie, iż sprawiłeś, że otrzymałem jałmużnę od moich własnych sług”.
Matka Aleksego, po odejściu syna, siedziała w worku pokutnym i obiecał pozostać w żałobie do powrotu syna. Jego żona zaś przysięgła dochować mu wierności. Aleksy spędził 17 lat w przedsionku owego kościoła, służąc Bogu. Pewnego dnia zdarzył się cud- obraz świętej Panienki, znajdujący się w tym kościele, przemówił do kościelnego tymi słowami: „ Zawołaj męża Bożego, aby wszedł, stał się bowiem godny królestwa niebieskiego. Duch Boży jest w nim a modlitwa jego jak kadzidło uniosła się przed oblicze Pana”. Kościelny nie rozumiał, że słowa te dotyczą Aleksego. Matka Boża więc przemówiła: „To jest ten, który siedzi przed drzwiami w przedsionku” Wprowadzono więc Aleksego do Kościoła i od tego momentu stał się powszechnie znany oraz zyskał szacunek ludzi. Aleksy, pragnąc zachować skromność i uniknąć ludzkiej chwały doszedł do Tarsu w Cylicji. Bóg jednak sprawił, że okręt dotarł do Rzymu-ojczyzny Aleksego. Wtedy, rozumiejąc wolę Bożą, rzekł on: „Pozostanę tedy w domu ojca nie dając poznać, a w ten sposób nie będę dla nikogo ciężarem”. Spotkał swego ojca i wołał więc: „Sługo boży, każ przyjąć mnie, pielgrzyma, do twojego domu i żywić okruchami z twego stołu, a bóg będzie miał litość także nad twoim pielgrzymem”. Eufemian nie poznał syna, zabrał do domu, zapewnił żywność i dał mu jednego ze swych sług. Od tego momentu Aleksy bardzo intensywnie się modlił, wyraźnie praktykował także ascezę, umartwiając swe ciało ścisłymi postami i czuwaniem. W domu ojca cierpliwie znosił przykrości ze strony służby domowej, która go wyśmiewała i upokarzała, wylewając pomyje na głowę. Aleksy tak spędził 17 lat przez nikogo nie poznany.
Śmierć Aleksego:
Gdy Aleksy wyraźnie przeczuwał, że nadchodzi kres jego życia, postanowił spisać dziej swojego życia. W pewną niedzielę, po mszy świętej, zabrzmiał głos z nieba, który mówił: „Przyjdźcie do mnie wszyscy, którzy znużeni jesteście pracą, a ja wam dam odpoczynek”. Ludzie upadli na twarz a głos znów przemówił: „Szukajcie męża Bożego, aby modlił się za Rzym”. Oni jednak nie mogli go znaleźć, więc głos znów przemówił: „Szukajcie w domu Eufamiana”. Eufemian jednak nie rozumiał tych słów. Wówczas do jego domu przybyli: cesarze Arkadiusz i Honoriusz wraz z papieżem Innocentym. Wtedy sługa Aleksego rzekł: „Panie, pomyśl czy to nie jest przypadkiem ten nasz pielgrzym, który prowadzi życie pełne świętości i cierpliwości. Eufemian, słysząc te słowa, udał się do Aleksego, lecz ten już nie żył. Twarz zmarłego promieniała a w dłoni trzymał kartę, której nie dało się wyciągnąć. Cesarze i papież wchodząc do Aleksego rzekli: „Chociaż jesteśmy tylko grzesznymi ludźmi, to jednak sprawujemy władzę w państwie, a ten oto jest pasterzem wszystkich wiernych. Dlatego daj nam ową kartę, abyśmy się dowiedzieli, co jest na niej napisane”. Po tych słowach, papież swobodnie wziął kartę z ręki zmarłego. Historię spisaną przez Aleksego odczytano publicznie. Eufemian, rozumiejąc, że to jego syn, wypełnił się ogromnym żalem i bólem a matka zaczęła rozpaczać, krzycząc: „O ja nieszczęśliwa!”.Żona Aleksego żałośnie opłakiwała męża. Cesarze i papież złożyli hołd zmarłemu, składając ciało na wspaniałych marach i poprowadzili je przez środek miasta, ludowi zaś oznajmiono, że Aleksy jest mężem Bożym, którego szukało całe miasto. Wszyscy chorzy, którzy wówczas zbliżyli się do ciała Aleksego i go dotknęli, powracali do zdrowia. Cesarze, widząc, co się dzieje, kazali rozrzucić na ulicach srebro i złoto, gdyż myśleli, że lud zajmie się zbieraniem tego i pozwoli odprowadzić ciało Aleksego do kościoła św. Bonifacego. W obliczu bliskości świętego, lud zapomniał jednak o chciwości. Modły za duszę Aleksego trwały 7 dni. Jego ciało złożono w grobowcu ze złota. Zdarzył się kolejny cud, bowiem z grobowca zaczął wydobywać się słodki zapach. Śmierć Aleksego przypadła na 17 lipca 398 roku.
Aleksy jako postać średniowiecza:
• Zwłoki Aleksego, złożone w kościele św. Bonifacego nie ulegały rozkładowi, co stwierdzono w 1216 roku. Wyraźnie przyczyniło się to do wzrostu kultu tej postaci w owym czasie.
• Popularność Aleksego znalazł odzwierciedlenie w średniowiecznej literaturze i sztuce scenicznej, głównie w Europie oraz w północnej Afryce.
• Poemat o św. Aleksym uznany jest za jeden z najstarszych zabytków językowych Francji.
• Postać św. Aleksego jest także bohaterem tekstów niemieckich i polskich. Potwierdzeniem jest „Legenda o św. Aleksym”, utworzona w XV wieku.
• W Awentynie- prawdopodobnym miejscu domu rodzinnego Aleksego, został wzniesiony klasztor benedyktynów oraz bazylika pod jego wezwaniem.
• W Rzymie znajduje się bazylika św. Aleksego wzniesiona w XVII wieku.
• Na terenie Polski św. Aleksy był szczególnie czczony w Tumie pod Łęczycą i w Płocku.
Liturgia:
• Jest to święty zarówno Kościoła katolickiego, jak i prawosławnego.
• W Kościele katolickim, postaci tej jest poświęcony dzień 17 lipca(na pamiątkę śmierci Aleksego), zaś w Kościele prawosławnym dzień 17 marca.
Ikonografia:
• Sposób realizacji świętego Aleksego w ikonografii jest nieco podobny do przedstawiania św. Jana Chrzciciela.
• Jest on przedstawiany w sutannie z rękoma ułożonymi na piersiach na kształt krzyża.
• Często jest ukazywany ze zwojem w ręku, na którym widniej napis: „Oto ten, który pozostawił ojca i matkę, żonę, rodzinę i przyjaciół, wsie i majątki.
• Niejednokrotnie został ukazany jako postać leżąca pod schodami, odziana w nędzną szatę pustelnika lub pielgrzyma. Trzyma księgę, zwój i kij pielgrzyma. Takie ukazanie świętego jest typowe dla tradycji zachodniej
Patronat:
• Patron nędzarzy, pielgrzymów, żebraków.
• Patron rybaków.
• Ma za zadanie chronić ludzi podczas klęsk żywiołowych np.: suszy, trzęsienia ziemi a także rozmaitych plag i epidemii.
• Modlitwa do niego ma pomóc wkroczyć na drogę świętości, wyzbyć się wszelakich pokus oraz nauczyć cierpliwości.
• Św. Aleksy jest także patronem zakonów rodzinnych, takich jak: siostry aleksjanki i bracia aleksjanie.
Bibliografia:
1. Jakub De Voragine, Legenda na dzień św. Aleksego,[w:] Złota Legenda, Wrocław 1996
2. Aleksander Gieysztor, Dobrowolne ubóstwo, ucieczka od świata i średniowieczny kult św. Aleksego,[w:] Polska w świecie. Szkice z dziejów kultury polskiej, red. Jerzy Dowiat, Warszawa 1972
3. H. Karoń, Legenda o św. Aleksym, [w:] Teksty staropolskie. Analizy i interpretacje, red. W. Decyk- Zięba i S. Dubisz, Warszawa 2003
4. M. Kucała, W sprawie odczytania inwokacji Legendy o św. Aleksym, „Język Polski”1970, z.5
5. T. Michałowska, Średniowiecze, Warszawa 1995
6. M. Włodarski, Polska poezja świecka XV wieku, Wrocław- Warszawa-Kraków 1997.
Św. Antoni
Data urodzenia: Rok 251
Miejsce urodzenia: Koma (dzisiaj Qiman al-Arus ), Egipt
Rodzice: Rodzice Antoniego byli ludźmi bardzo zamożnymi i jednocześnie niesamowicie pobożnymi.
Kościół św. Franciszka z XIV w. - Cascia
Dzieciństwo i młodość Antoniego:
Antoni wychował się w rodzinie zamożnej jednak dobra materialne były dla niego nieważne. Nigdy nie miał wyszukanych wymagań i potrzeb. Jego jedynym, pragnieniem było skromne życie w swym rodzinnym domu. Nie miał on kontaktu z wieloma ludźmi, mieszkanie opuszczał tylko, aby udać się do Domu Pańskiego.
Antoni Wielki - dzieło niemieckiego malarza Mathisa Gotharta Grünewalda
Wejście na drogę świętości:
Antoni w wieku ok. 20 lat stracił rodziców. Od tego momentu musiał sprawować opiekę nad małą siostrą i zarządzić majątkiem, który odziedziczył. W niecałe sześć miesięcy po tym przykrym wydarzeniu, w drodze do kościoła rozmyślał nad zachowaniem apostołów, którzy pozostawiając wszystko poświęcili się służbie Bogu. Po wejściu do Domu Pańskiego usłyszał słowa Ewangelii brzmiące: ,,Jeśli chcesz być doskonały, idź, sprzedaj, co posiadasz, i rozdaj ubogim, a będziesz miał skarb w niebie. Potem przyjdź i chodź za Mną!” . Był to moment przełomowy w jego życiu. Antoni poczuł, że słowa to są skierowane do niego. Postanowił odziedziczony majątek rozdać mieszkańcom wsi, pozostawiając tylko niewielką jego część na skromne utrzymanie siostry. Kolejnym razem gdy był w kościele usłyszał słowa Ewangelii; "Nie bój się jutra''.
Był to kolejny przełom w jego życiu przybliżający do podjęcia decyzji o pozostawieniu dotychczasowego życie w imię Boga. Pozostawioną cześć majątku rozdał, a siostrę pozostawił pod opieką mniszek, aby została wychowana w cnocie pobożności.
Kuszenie świętego Antoniego autorstwa Hieronymusa Boscha
Asceza:
Antoni, wsłuchany w głos Boga, obrał nową drogę życia - ascezę. Początkowo przebywał na pustyni w pobliżu swej rodzinnej wioski. Naśladował wówczas pewnego starego ascetę, stawiał pierwsze kroki na nowej drodze. Utrzymywał się z pracy rąk, żył w cnocie nieustannie się modląc.
Nagła zmiana trybu życia kosztowały go wiele wyrzeczeń, a nawet trudu. Jego żywot, spisany przez św. Atanazego, głosi, że musiał znosić wiele jawnych ataków ze strony szatana, który go nękał, jawiąc mu się w różnych postaciach. Szatan usiłował odwieść go od ascezy ukazując mu wspomnienia majątku, siostry a także wszelkich cielesnych rozkoszy.
Kiedy jednak Antoni za łaską Bożą przezwyciężył te pokusy, szatan natarł na niego najstraszniejszymi pokusami przeciwnymi cnocie czystości. I tym razem święty mu nie uległ, a doświadczony już wcześniej, jak asceta musi walczyć z piekłem, podwoił modlitwy i umartwienia ciała. Jadł tylko chleb i pił wodę, i to raz dziennie po zachodzie słońca. Kiedy czuł, że słabnie w walce, posiłek spożywał raz na cztery dni. Sypiał po kilka godzin na prostej macie z liści palmowych, a częściej jeszcze na gołej ziemi, nigdy nie zrzucając wierzchniej szaty z surowej wełny owczej, z której wywodzi się włosiennica. W czasie największych ataków piekła wstawał na modlitwę już od północy albo nawet modlił się na stojąco przez całą noc, trwając z rękoma wzniesionymi do nieba i nieraz skarżył się Bogu, że wschodzące słońce przerywa mu adorację.
Im dalej i wyżej szedł Antoni tą drogą, tym silniej nacierały na niego złe duchy.
Szatan, który nie mógł skusić Antoniego wizjami rozkoszy cielesnych, postanowił wystraszyć go prymitywnym biciem. Ten incydent, wbrew intencją złych mocy, wzmógł w Antonim miłość i oddanie Bogu. Pewnego razu, gdy po raz kolejny poczuł obecność zła koło siebie, wykrzyknął:
„Nie wypędzicie mnie stąd. Oto znowu jestem gotów do walki. Wiedzcie, że nic mnie nie oddzieli od Jezusa Chrystusa”. Kiedy wyrzekł te słowa, zleciała się do niego ogromna liczba złych duchów. Tak wstrząsały murami grobowca, w którym mieszkał Antoni, że zdawało mu się, iż gruzy go przywalą. Potem szatan, wykorzystując obrazy przerażających postaci demonów zaludniających piekielne czeluści staroegipskich zaświatów, których wyobrażenia zdobiły ściany tej budowli, ruszył do ataku na anachoretę pod postacią dzikich zwierząt, jadowitych żmij i innych poczwar piekielnych. Święty i tym razem się nie przestraszył; przeżegnawszy się, szydził z tego szatańskiego zgiełku: „Tchórzami jesteście, gdy was aż tylu przeciw jednemu do walki przybywa; jesteście bezsilni, kiedy tylko hałasować możecie”. Po tych słowach na Antoniego zstąpiła światłość z nieba i duszę jego napełniła niewymowna pociecha. Poznając, iż to sam Jezus przybywał mu na pomoc, zawołał: „Gdzieżeś ty był, Zbawco mój, gdy mnie tylu nieprzyjaciół napadało?” ,,Antoni – odpowiedział mu głos niebieski – byłem w tobie i wspierałem cię: a żeś mężnie walczył, więc cię zawsze wspierać będę”.
Po tych doświadczeniach Antoni postanowił poddać sie jeszcze surowszej ascezie. Powędrował na wschodni brzeg Nilu gdzie osiadł na jałowej pustyni Libijskiej, z której uczynił kwitnącą łąkę. W roku 286 udał sie do Pispir, zamieszkał w ruinach starej fortecy. Wokół niego zaczęli sie gromadzić inni asceci tworząc pierwsze na świecie zgromadzenie monastyczne( rok 305).
Dwukrotnie odbył podróż do Aleksandrii. Po raz pierwszy był tam w roku 311, aby duchowo wesprzeć prześladowanych wówczas chrześcijan. W roku 335 udał sie tam ponownie opowiadając się po stronie patriarchy Anastazego z sporze z arianami.
Św. Antomi
Śmierć Antoniego:
Pewnego dnia, gdy Antoni był w podeszłym wieku jego uczniowie ujrzeli go płaczącego. Zapytany o przyczynę swych łez odpowiedział:,,„Przyjdzie czas, gdy zakonnicy pobudują sobie wytworne mieszkania po miastach, wprowadzą wykwintne potrawy na swoje stoły i tylko suknią zewnętrzną różnić się będą od ludzi świeckich i światowych”. Dodał jednak na koniec z weselszą twarzą, że ,,nawet wtedy znajdą się tacy, którzy dochowają ducha swego powołania i tych wielka czeka nagroda!”
Antoni przeczuwając, że nadchodzi kres jego ziemskiej wędrówki, odwiedził założone przez siebie pustelnie zachęcając swych braci do wytrwałości. Po powrocie do swej groty przyjmował tylko dwóch braci, Makarego i Anathasa, którzy służyli mu przez 15 lat. W dniu swojej śmierci wezwał ich do siebie, aby dać im ostatnie rady i błogosławieństwo. Rzekł do nich:„Zostańcie z Bogiem, dzieci moje kochane, wasz Antoni już odchodzi”. Wypowiedziawszy te słowa położył się na ziemi dokonując swego ostatniego tchnienia. Miał wtedy lat 105 (lub jak mówią inne źródła106), był jednak tak zdrowy, że jak piszą koptyjscy hagiografowie w jego Żywocie, „doczekawszy tego podeszłego wieku, żadnego zęba nie stracił, wzrok dochował doskonały i siły do ostatniej chwili go nie opuszczały”. Ojciec wszystkich mnichów zasnął w Panu 17 stycznia 356 lub 357 roku.
Św. Antoni i św. Paweł Pustelnik.
Dzieła:
• Zachowało się siedem listów Antoniego. Zawarte są w nich podstawowe zasady życia ascetycznego.
Ikonografia:
• Antoni jest przedstawiany jako pustelnik, czasami w długiej szacie mnicha.
• Zainteresowanie artystów budził temat kuszenia św. Antoniego przez szatana
• Jego atrybutami są: jeden, dwa lub trzy diabły, diabeł z pucharem, dzwonek, dzwonek i laska, krzyż egipski w kształcie litery tau, księga reguły monastycznej, lampa, lampka oliwna, laska, lew kopiący grób, pochodnia, świnia, pod postacią której kusił go szatan, źródło.
Patronat:
• Św. Antoni jest patronem wędliniarzy.
Bibliografia:
• Wincenty Myszor, Listy św. Antoniego Pustelnika a niektóre teksty z Nag Hammadi, Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne 1994
• Vergilio Gamboso,Życie Św. Antoniego, Wrocław 1995
• Stanisław Piórkowski, Zauroczony Ewangelią, Łódź 1999
Miejsce urodzenia: Koma (dzisiaj Qiman al-Arus ), Egipt
Rodzice: Rodzice Antoniego byli ludźmi bardzo zamożnymi i jednocześnie niesamowicie pobożnymi.
Kościół św. Franciszka z XIV w. - CasciaDzieciństwo i młodość Antoniego:
Antoni wychował się w rodzinie zamożnej jednak dobra materialne były dla niego nieważne. Nigdy nie miał wyszukanych wymagań i potrzeb. Jego jedynym, pragnieniem było skromne życie w swym rodzinnym domu. Nie miał on kontaktu z wieloma ludźmi, mieszkanie opuszczał tylko, aby udać się do Domu Pańskiego.
Antoni Wielki - dzieło niemieckiego malarza Mathisa Gotharta GrünewaldaWejście na drogę świętości:
Antoni w wieku ok. 20 lat stracił rodziców. Od tego momentu musiał sprawować opiekę nad małą siostrą i zarządzić majątkiem, który odziedziczył. W niecałe sześć miesięcy po tym przykrym wydarzeniu, w drodze do kościoła rozmyślał nad zachowaniem apostołów, którzy pozostawiając wszystko poświęcili się służbie Bogu. Po wejściu do Domu Pańskiego usłyszał słowa Ewangelii brzmiące: ,,Jeśli chcesz być doskonały, idź, sprzedaj, co posiadasz, i rozdaj ubogim, a będziesz miał skarb w niebie. Potem przyjdź i chodź za Mną!” . Był to moment przełomowy w jego życiu. Antoni poczuł, że słowa to są skierowane do niego. Postanowił odziedziczony majątek rozdać mieszkańcom wsi, pozostawiając tylko niewielką jego część na skromne utrzymanie siostry. Kolejnym razem gdy był w kościele usłyszał słowa Ewangelii; "Nie bój się jutra''.
Był to kolejny przełom w jego życiu przybliżający do podjęcia decyzji o pozostawieniu dotychczasowego życie w imię Boga. Pozostawioną cześć majątku rozdał, a siostrę pozostawił pod opieką mniszek, aby została wychowana w cnocie pobożności.
Kuszenie świętego Antoniego autorstwa Hieronymusa BoschaAsceza:
Antoni, wsłuchany w głos Boga, obrał nową drogę życia - ascezę. Początkowo przebywał na pustyni w pobliżu swej rodzinnej wioski. Naśladował wówczas pewnego starego ascetę, stawiał pierwsze kroki na nowej drodze. Utrzymywał się z pracy rąk, żył w cnocie nieustannie się modląc.
Nagła zmiana trybu życia kosztowały go wiele wyrzeczeń, a nawet trudu. Jego żywot, spisany przez św. Atanazego, głosi, że musiał znosić wiele jawnych ataków ze strony szatana, który go nękał, jawiąc mu się w różnych postaciach. Szatan usiłował odwieść go od ascezy ukazując mu wspomnienia majątku, siostry a także wszelkich cielesnych rozkoszy.
Kiedy jednak Antoni za łaską Bożą przezwyciężył te pokusy, szatan natarł na niego najstraszniejszymi pokusami przeciwnymi cnocie czystości. I tym razem święty mu nie uległ, a doświadczony już wcześniej, jak asceta musi walczyć z piekłem, podwoił modlitwy i umartwienia ciała. Jadł tylko chleb i pił wodę, i to raz dziennie po zachodzie słońca. Kiedy czuł, że słabnie w walce, posiłek spożywał raz na cztery dni. Sypiał po kilka godzin na prostej macie z liści palmowych, a częściej jeszcze na gołej ziemi, nigdy nie zrzucając wierzchniej szaty z surowej wełny owczej, z której wywodzi się włosiennica. W czasie największych ataków piekła wstawał na modlitwę już od północy albo nawet modlił się na stojąco przez całą noc, trwając z rękoma wzniesionymi do nieba i nieraz skarżył się Bogu, że wschodzące słońce przerywa mu adorację.
Im dalej i wyżej szedł Antoni tą drogą, tym silniej nacierały na niego złe duchy.
Szatan, który nie mógł skusić Antoniego wizjami rozkoszy cielesnych, postanowił wystraszyć go prymitywnym biciem. Ten incydent, wbrew intencją złych mocy, wzmógł w Antonim miłość i oddanie Bogu. Pewnego razu, gdy po raz kolejny poczuł obecność zła koło siebie, wykrzyknął:
„Nie wypędzicie mnie stąd. Oto znowu jestem gotów do walki. Wiedzcie, że nic mnie nie oddzieli od Jezusa Chrystusa”. Kiedy wyrzekł te słowa, zleciała się do niego ogromna liczba złych duchów. Tak wstrząsały murami grobowca, w którym mieszkał Antoni, że zdawało mu się, iż gruzy go przywalą. Potem szatan, wykorzystując obrazy przerażających postaci demonów zaludniających piekielne czeluści staroegipskich zaświatów, których wyobrażenia zdobiły ściany tej budowli, ruszył do ataku na anachoretę pod postacią dzikich zwierząt, jadowitych żmij i innych poczwar piekielnych. Święty i tym razem się nie przestraszył; przeżegnawszy się, szydził z tego szatańskiego zgiełku: „Tchórzami jesteście, gdy was aż tylu przeciw jednemu do walki przybywa; jesteście bezsilni, kiedy tylko hałasować możecie”. Po tych słowach na Antoniego zstąpiła światłość z nieba i duszę jego napełniła niewymowna pociecha. Poznając, iż to sam Jezus przybywał mu na pomoc, zawołał: „Gdzieżeś ty był, Zbawco mój, gdy mnie tylu nieprzyjaciół napadało?” ,,Antoni – odpowiedział mu głos niebieski – byłem w tobie i wspierałem cię: a żeś mężnie walczył, więc cię zawsze wspierać będę”.
Po tych doświadczeniach Antoni postanowił poddać sie jeszcze surowszej ascezie. Powędrował na wschodni brzeg Nilu gdzie osiadł na jałowej pustyni Libijskiej, z której uczynił kwitnącą łąkę. W roku 286 udał sie do Pispir, zamieszkał w ruinach starej fortecy. Wokół niego zaczęli sie gromadzić inni asceci tworząc pierwsze na świecie zgromadzenie monastyczne( rok 305).
Dwukrotnie odbył podróż do Aleksandrii. Po raz pierwszy był tam w roku 311, aby duchowo wesprzeć prześladowanych wówczas chrześcijan. W roku 335 udał sie tam ponownie opowiadając się po stronie patriarchy Anastazego z sporze z arianami.
Św. AntomiŚmierć Antoniego:
Pewnego dnia, gdy Antoni był w podeszłym wieku jego uczniowie ujrzeli go płaczącego. Zapytany o przyczynę swych łez odpowiedział:,,„Przyjdzie czas, gdy zakonnicy pobudują sobie wytworne mieszkania po miastach, wprowadzą wykwintne potrawy na swoje stoły i tylko suknią zewnętrzną różnić się będą od ludzi świeckich i światowych”. Dodał jednak na koniec z weselszą twarzą, że ,,nawet wtedy znajdą się tacy, którzy dochowają ducha swego powołania i tych wielka czeka nagroda!”
Antoni przeczuwając, że nadchodzi kres jego ziemskiej wędrówki, odwiedził założone przez siebie pustelnie zachęcając swych braci do wytrwałości. Po powrocie do swej groty przyjmował tylko dwóch braci, Makarego i Anathasa, którzy służyli mu przez 15 lat. W dniu swojej śmierci wezwał ich do siebie, aby dać im ostatnie rady i błogosławieństwo. Rzekł do nich:„Zostańcie z Bogiem, dzieci moje kochane, wasz Antoni już odchodzi”. Wypowiedziawszy te słowa położył się na ziemi dokonując swego ostatniego tchnienia. Miał wtedy lat 105 (lub jak mówią inne źródła106), był jednak tak zdrowy, że jak piszą koptyjscy hagiografowie w jego Żywocie, „doczekawszy tego podeszłego wieku, żadnego zęba nie stracił, wzrok dochował doskonały i siły do ostatniej chwili go nie opuszczały”. Ojciec wszystkich mnichów zasnął w Panu 17 stycznia 356 lub 357 roku.
Św. Antoni i św. Paweł Pustelnik.Dzieła:
• Zachowało się siedem listów Antoniego. Zawarte są w nich podstawowe zasady życia ascetycznego.
Ikonografia:
• Antoni jest przedstawiany jako pustelnik, czasami w długiej szacie mnicha.
• Zainteresowanie artystów budził temat kuszenia św. Antoniego przez szatana
• Jego atrybutami są: jeden, dwa lub trzy diabły, diabeł z pucharem, dzwonek, dzwonek i laska, krzyż egipski w kształcie litery tau, księga reguły monastycznej, lampa, lampka oliwna, laska, lew kopiący grób, pochodnia, świnia, pod postacią której kusił go szatan, źródło.
Patronat:
• Św. Antoni jest patronem wędliniarzy.
Bibliografia:
• Wincenty Myszor, Listy św. Antoniego Pustelnika a niektóre teksty z Nag Hammadi, Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne 1994
• Vergilio Gamboso,Życie Św. Antoniego, Wrocław 1995
• Stanisław Piórkowski, Zauroczony Ewangelią, Łódź 1999
Św. Andrzej Świerad
Data urodzenia: Koniec X wieku
Miejsce urodzenia: Polska
Rodzice: Brak informacji na ich temat.
Rzeźba przedstawiająca św. Andrzeja(Kościół pw. św. Józefa w Muszynie).
Wejście na drogę świętości:
Świerad zanim przybył na Węgry mieszkał w swej pustelni niedaleko wsi Tropie, która była położona nad Dunajcem.Gdy pojawił się w opactwie św. Hipolita w Nitrze miał już doświadczenie związane z ascezą.W roku 998 wstąpił do benedyktynów na Górze Zabor, koło Nitry. Otrzymał tam imię Andrzej. Żył w klasztorze przez jakiś czas, spełniając różne posługi. Osiadł poźniej w pustelni, ponieważ zwyczaj pozwalał mnichom, którzy ukończyli czterdziesty rok życia na samotną służbę Bogu lub w towarzystwie jednego ucznia. Uzyskawszy takie pozwolenie Świerad wybrał się na pustelnię w towarzystwie św. Benedykta. Pustelnik musiał jednak wracać do klasztoru na sobotę wieczór i niedzielę.
Asceza:
Święty Andrzej zajmował się karczowaniem lasu i pomimo,że ta praca nie należała do lekkich dodatkowo umartwiał się. Asceza jego polegała na tym, że przez trzy dni w tygodniu zachowywał ścisły post, przez cały Wielki Post natomiast jadł tylko jeden orzech dziennie, popijając wodą. Umartwiał się nawet w czasie przeznaczonym na odpoczynek, a mianowicie spał siedząc na dębowym pieńku, który był otoczony ostrymi prętami. Dodatkowo zakładał na głowę drewnianą koronę, obciążoną czterema kamieniami. Gdy tylko poruszył głową uderzał o nie. Swoje ciało opasał masiężnym łańcuchem.
Śmierć Andrzeja Świerada:
Niezwykłe umartwiania znacznie przyspieszyły śmierć ascety. Łańcuch, którym opasał ciało wpił się w nie i obrósł skórą.Właśnie to stało się bezpośrednią przyczyną jego śmierci, gdyż pęknięcie wewnętrznego naskórka wywołało gangrenę.Wycieńczony postami i bezsennością święty bardzo często tracił przytomność. Zmarł między rokiem 1030 a 1034. Został pochowany w Nitrze.
Kult:
Część relikwii św. Andrzeja Świerada znajduje się w kościółku w Tropiu, pod wezwaniu św. Andrzeja i Benedykta, pozostała część w Ostrzyhomiu na Węgrzech.
Liturgia:
Dniem poświęconym św. Andrzejowi Świeradowi jest 13 lipca.
Na Słowacji natomiast 17 lipca.
Ikonografia:
Święty Andrzej Świerad przedstawiany jest najczęściej w towarzystwie świętego Benedykta. Jego atrybutem jest łańcuch na biodrach lub w rękach, orzech i dziupla.
Patronat:
Patron bazyliki Św. Emerama w Nitrze. Otoczony kultem nie tylko w Polsce, ale także na Słowacji-gdzie jest patronem młodzieży- Węgrzech i w Chorwacji.
Bibliografia:
O. Hugo Hoever Socist, Żywot świętych Pańskich na każdy dzień roku, wyd. 2 popr. i uzup., Olsztyn 1985.
Miejsce urodzenia: Polska
Rodzice: Brak informacji na ich temat.
Rzeźba przedstawiająca św. Andrzeja(Kościół pw. św. Józefa w Muszynie).Wejście na drogę świętości:
Świerad zanim przybył na Węgry mieszkał w swej pustelni niedaleko wsi Tropie, która była położona nad Dunajcem.Gdy pojawił się w opactwie św. Hipolita w Nitrze miał już doświadczenie związane z ascezą.W roku 998 wstąpił do benedyktynów na Górze Zabor, koło Nitry. Otrzymał tam imię Andrzej. Żył w klasztorze przez jakiś czas, spełniając różne posługi. Osiadł poźniej w pustelni, ponieważ zwyczaj pozwalał mnichom, którzy ukończyli czterdziesty rok życia na samotną służbę Bogu lub w towarzystwie jednego ucznia. Uzyskawszy takie pozwolenie Świerad wybrał się na pustelnię w towarzystwie św. Benedykta. Pustelnik musiał jednak wracać do klasztoru na sobotę wieczór i niedzielę.
Asceza:
Święty Andrzej zajmował się karczowaniem lasu i pomimo,że ta praca nie należała do lekkich dodatkowo umartwiał się. Asceza jego polegała na tym, że przez trzy dni w tygodniu zachowywał ścisły post, przez cały Wielki Post natomiast jadł tylko jeden orzech dziennie, popijając wodą. Umartwiał się nawet w czasie przeznaczonym na odpoczynek, a mianowicie spał siedząc na dębowym pieńku, który był otoczony ostrymi prętami. Dodatkowo zakładał na głowę drewnianą koronę, obciążoną czterema kamieniami. Gdy tylko poruszył głową uderzał o nie. Swoje ciało opasał masiężnym łańcuchem.
Śmierć Andrzeja Świerada:
Niezwykłe umartwiania znacznie przyspieszyły śmierć ascety. Łańcuch, którym opasał ciało wpił się w nie i obrósł skórą.Właśnie to stało się bezpośrednią przyczyną jego śmierci, gdyż pęknięcie wewnętrznego naskórka wywołało gangrenę.Wycieńczony postami i bezsennością święty bardzo często tracił przytomność. Zmarł między rokiem 1030 a 1034. Został pochowany w Nitrze.
Kult:
Część relikwii św. Andrzeja Świerada znajduje się w kościółku w Tropiu, pod wezwaniu św. Andrzeja i Benedykta, pozostała część w Ostrzyhomiu na Węgrzech.
Liturgia:
Dniem poświęconym św. Andrzejowi Świeradowi jest 13 lipca.
Na Słowacji natomiast 17 lipca.
Ikonografia:
Święty Andrzej Świerad przedstawiany jest najczęściej w towarzystwie świętego Benedykta. Jego atrybutem jest łańcuch na biodrach lub w rękach, orzech i dziupla.
Patronat:
Patron bazyliki Św. Emerama w Nitrze. Otoczony kultem nie tylko w Polsce, ale także na Słowacji-gdzie jest patronem młodzieży- Węgrzech i w Chorwacji.
Bibliografia:
O. Hugo Hoever Socist, Żywot świętych Pańskich na każdy dzień roku, wyd. 2 popr. i uzup., Olsztyn 1985.
Subskrybuj:
Posty (Atom)
